EØS-rettsleg domstolsansvar – søksmål mot staten for påståtte feil i rettslege avgjerder gjorde av domstolane

Saka gjeld høvet til å reise søksmål med krav om skadebot frå staten for ei rettsleg avgjerd som er påstått å vera i strid med EØS-retten, såkalla EØS-rettsleg domstolsansvar. Hovudspørsmålet er kor langt dei absolutte søksmålshindera i domstollova § 200 tredje ledd om skadebotsøksmål mot det offentlege etter rettslege avgjerder, må vike av omsyn til Noregs plikter etter EØS-avtala, jf. EØS-lova § 1, jf. § 2.

Dartride AS søkte i juli 2017 Oslo kommune om 150 drosjeløyve. Kommunen avslo søknaden fordi det var sett ei grense for talet på løyve. Selskapet gjekk deretter til søksmål mot kommunen i mai 2019 med krav om skadebot. Selskapet meinte at vedtaket frå kommunen var i strid med EØS-avtala artikkel 31 om fri etableringsrett. 

Tvisten vart handsama av domstolane gjennom fleire rundar utan at selskapet fekk medhald. Dartride reiste deretter søksmål mot staten med krav om skadebot fordi domstolane hadde nytta EØS-retten feil. 

Dartride AS reiste i august 2023 nytt søksmål med krav om at staten er skadebotansvarleg for handsaminga i domstolane av kommunens avslag på søknaden om 150 drosjeløyve. I søksmålet gjorde selskapet gjeldande at lagmannsretten i 2020 hadde gjort seg skuldig i openberre rettsbruksfeil som staten må vera ansvarleg for på EØS-rettsleg grunnlag.

Staten påstod heile søksmålet avvist etter domstollova § 200 tredje ledd. Staten meinte at eit prinsipp om statsansvar for domstolsavgjerder, slik ein kjenner det frå EU-retten, ikkje gjeld i EØS-retten, og i alle fall ikkje for andre domstolar enn Høgsterett. Dartride gjorde då også gjeldande at Høgsteretts ankeutval hadde brote EØS-retten ved vedtaket frå mars 2021 om ikkje å fremja anken over lagmannsrettens avgjerd frå 2020.

I januar 2024 kom tingretten til at EØS-retten ikkje heimlar skadebotansvar for staten for rettsavgjerder i strid med EØS-avtala. Sidan vilkåra i domstollova § 200 tredje ledd ikkje var oppfylte, måtte saka avvisast. Dartride AS anka til lagmannsretten, som i juli 2024 vedtok å innhente råd frå EFTA-domstolen, jf. domstollova § 51 a.

I si rådgjevande tolkingsfråsegn i sak E-25/24 Dartride kom EFTA-domstolen 5. juni 2025 til at det i EØS-retten gjeld eit statleg skadebotansvar når ein nasjonal domstol som dømmer i siste instans, openbert har brote gjeldande EØS-rett. Staten aksepterte etter dette at det gjeld eit EØS-rettsleg domstolsansvar, og at domstollova § 200 tredje ledd må tolkast innskrenkande for slike krav.

Staten meinte likevel at ansvarsnorma måtte nyanserast ut frå skilnadene mellom EU og EØS, og at ansvaret uansett berre omfattar avgjerder frå Høgsterett. Kravet om skadebot for Borgarting lagmannsretts dom frå november 2020 måtte etter statens syn avvisast.

I oktober 2025 fremja lagmannsretten søksmålet fullt ut utan å avvise kravet om skadebot for lagmannsrettens dom frå november 2020. Staten anka til Høgsterett. Justitiarius vedtok at saka skulle avgjerast i storkammer med 11 dommarar.

På same måte som EFTA-domstolen kom eit samrøystes storkammer til at EØS-retten inneheld eit domstolsansvar som liknar det som gjeld i EU-retten. Høgsterett slutta seg til det EFTA-domstolen hadde framheva til støtte for eit statleg ansvar. Dei omsyna som talte mot eit ansvar – rettskraft og nasjonale domstolars uavhengigheit – var ikkje tungtvegande nok til å fråvike EFTA-domstolens tolking.

Med omsyn til ansvarsnorma uttalte storkammeret at det ville vera eit relevant moment i ansvarsvurderinga om det er lagt fram tolkingsspørsmål for EFTA-domstolen, men at dette momentet må få mindre vekt i EØS enn i EU.

Med omsyn til verkeområdet for ansvaret uttalte storkammeret at ansvaret berre gjeld for avgjerder frå domstolar som dømmer i siste instans. Dette gjeld Høgsterett i avdeling eller forsterka rett og Høgsteretts ankeutval. Skadebotkrav som byggjer direkte på avgjerder frå tingretten eller lagmannsretten, fell utanfor verkeområdet for ansvaret.

Saka for storkammeret gjaldt ikkje om staten er skadebotansvarleg overfor Dartride AS, men om søksmålet kunne fremjast. Storkammeret kom til at søksmål om EØS-rettsleg domstolsansvar berre kan fremjast når kravet byggjer på ei avgjerd frå ein domstol som dømmer i siste instans. Skadebotsøksmål mot staten for domstolsavgjerder som korkje oppfyller vilkåra for å reise sak etter EØS-retten eller vilkåra i domstollova § 200 tredje ledd, skal avvisast. Den delen av søksmålet som bygde på lagmannsrettens dom frå november 2020, vart difor avvist.

Saka reiste også spørsmål knytte til Høgsteretts domsmakt ved anke over orskurdar og sakskostnader ved pro bono-avtaler.

Les avgjerda frå Høgsterett (PDF)

Rettsområde: EØS-rett. Domstolsansvar

Nøkkelavsnitt: 55, 58, 59, 68–73, 82

Dommarar: Øie, Falkanger, Bull, Bergsjø, Høgetveit Berg, Thyness, Sæther, Hellerslia, Stenvik, Lund, Vang

I storkammersaka om høvet til å krevje erstatning for påståtte brot på EØS-retten i domstolane har Høgsterett utarbeidd ein video som gjev ein munnleg og forenkla presentasjon av avgjerda.

I videoen gjer høgsterettsjustitiarius Toril Marie Øie greie for problemstillingane i saka og presenterer hovudpunkta i Høgsteretts grunngjeving.

Sjå videopresentasjonen